هیچ در هیچ ! 

واقعا نمیدونم چه اسمی روی این فیلم بتوان گذاشت شاید "زندگی زیر سایه ی زنده ماندن" یا شاید"مورد عجیب نادر سیاه دره " به هر حال متن مهم تر از عنوان است.

فیلم «هیچ» تازه‌ترین ساخته سینمایی عبدالرضا کاهانی را براحتی می‌توان دوست داشت. روایتی تلخ از جغرافیای «زندگی»؛ برشی از شرایطی که همه چیز آرام است و زندگی در جریان، اما آینه‌ای گردگرفته و «متهم» معادلات را برهم می‌زند و باور «زندگی» کردن را به تمسخر می‌گیرد.

 نادرسیاه‌دره «خود ‌بی‌پیرایه» اعضای یک جامعه کوچک است؛ تک‌تک آدم‌هایی که کاهانی در میان در و دیوار خانه‌ای کهنه اما هنوز نوستالژیک و دوست‌داشتنی گرد‌هم آورده‌است، چون نادر اشتهایی سیری‌‌ناپذیر دارند (حال در هر غریزه‌ای) و هریک آبستن توانایی زایدالوصفی در تولید است (حال در هر زمینه‌ای)، اما همگی ناخواسته مقهور «زنده ماندن» شده‌اند و عادت کرده‌اند «آینده» را به انتظار بنشینند؛ آینده‌ای که احتمالا کسی می‌آید و بی‌منت و خیرخواهانه بار «زندگی» را از دوش‌شان برمی‌گیرد و مشوق امتداد زنده‌ماندن‌شان می‌شود. کاهانی با تیزهوشی، چنین انتظار تلخی را در فضایی طنز نشان‌مان می‌دهد و آینه را چنان روبه‌روی‌مان می‌گیرد که بخندیم و اگر نخواستیم حتی به روی خود نیاوریم خانی آمده و چه خانمانی برباد رفته است!

این واقعیت متوهم و خنده‌دار

سینمای عبدالرضا کاهانی را با اتکا بر همین واپسین ساخته‌اش می‌توان تصویرگر واقعیتی متوهم خواند؛ واقعیتی که در عین واقعی بودن، ریشه در خیال دارد و از منظری وهم‌انگیز داستان‌گویی می‌کند. جهان فیلم‌هایش بویژه این آخری چنان «بیگانه از خود» است که در‌آن «قادر به جهت‌گیری نیستیم» و این همان توصیفی است که فیلم را در دسته‌بندی آثار «گروتسک» در سینما قرار داده است، برچسبی که تا همین امروز منتقدان بسیاری آن را بر پیشانی فیلم الصاق کرده و خود کاهانی و مهکام (فیلمنامه‌نویس اثر) هم از آن استقبال کرده‌اند. «گروتسک» ریشه در واژه‌ای‌ ایتالیایی به معنی «مغاک» دارد و به نوع ویژه‌ای از تزئینات داخل مغاک‌هایی که قیصرهای روم می‌ساختند، ارجاع می‌دهد. در فرهنگ‌ واژه‌های زبان‌های خارجی به فارسی این واژه به معادل‌هایی چون مضحک، غریب، خنده‌دار، مسخره، شگفت‌آور، ناهنجار، ناجور، عجایب‌نگاری، خیالی، شگفت‌انگیز، ناآشنا، ناساز، ناموزون، ناجور، خنده‌آور و گریه‌خند ترجمه شده‌است اما بنا به ماهیت‌اش، از گنجیدن در هر تعریفی سر باز می‌زند، چرا که مفهومی چندوجهی است و تاکید بر یک ‌وجه آن، وجه‌های دیگر را کمرنگ یا بی‌رنگ می‌کند. با تمام اینها آنچه بیشتر از این واژه منظور نظر است و در قلم منتقدان بر آن تاکید می‌شود را می‌توان در این عبارت جست: «گروتسک در جوهرش، عجیب و غریب است چون به گونه‌ای غافلگیرکننده از مرز آنچه عادی است، درمی‌گذرد و در عین خنده‌داربودن، وحشت‌ آفرین است». این خصیصه را می‌توان منطبق بر این تازه‌ترین ساخته سینمایی کاهانی تحلیل کرد. فیلم «هیچ» فضایی بشدت دوگانه دارد و این دوگانگی را تا پایان روایت خود حفظ می‌کند. آنجا که می‌خندی تلخ می‌بینی و به تلخی‌ها هم می‌خندی. مهکام و کاهانی اگرچه در رسیدن به این نسخه پایانی (به اعتراف خود) مسیر پرچالشی را پشت‌سرگذاشته‌اند اما هر دو نیک می‌دانسته‌اند که داستان «هیچ» هر چند بر محور «هیچ» اما باید عاری از آن باشد. نگاه موشکافانه این هر دو بر «هیچ» وارگی «زنده‌ماندن» صرف در تاروپود موقیعت‌ها و گفته‌ها نفوذ کرده‌ و همین تلخی توأم با تمسخر «واقعیت» را در برابر مخاطب نمایانده است. فیلم «هیچ» از این منظر یک نمونه قابل تأمل از «گروتسک» در سینماست.

آنچه در زیر نهان است

جدا از این کلیت اما فیلم کاهانی چون تجربه پیشینش، «بیست» سرشار از جزئیات است و مکاشفه و بازپیرایی این جزئیات در ذهن مخاطب یکی از لذت‌های تماشای آن است، از انتخاب لوکیشن و تقسیم آن میان کاراکترها گرفته تا ریزه‌کاری‌های کلامی و بصری. اشیا و اجزای قرارگرفته در قاب‌های کاهانی در کنار گریزدادن فیلم از یکنواختی (که به واسطه تصویربرداری غالب سکانس‌ها در لوکیشنی واحد احتمال درغلتیدن به آن می‌رفت) مفاهیم فرمیک را به محتوای نوشتاری فیلمنامه می‌افزاید. تشخص تامل‌برانگیز حوض‌خانه در میان شخصیت‌های فیلم، دکوپاژ دقیق و فکرشده کاهانی برای سرک‌کشیدن کنجکاوی برانگیز دوربین به زوایای خانه و نیز ورود و خروج دقیق به خلوت خانواده‌های زیرمجموعه خانواده اصلی همه و همه در همین راستا بر لذت تماشای فیلم افزوده‌است. شخصیت‌های فیلم کاهانی به‌رغم تعدد هیچیک مزاحم پیشرفت داستان نیستند و آن زمان که لازم است با مخاطب روبه‌رو می‌شوند، از دغدغه‌‌های خود می‌گویند و برای «زنده‌ماندن» طراحی نقشه می‌کنند؛ شخصیت‌‌هایی که به زیرکی خود غره‌اند و به‌رغم «هیچ» بودنشان تکاپو می‌کنند، باشند. آدم‌هایی که انگار مدت‌هاست «زندگی»شان بشدت زیر سایه «زنده ماندن» گم شده و بدون هیچ فراز و نشیبی به امروز رسیده است؛ روز رونمایی و مواجهه با آنچه در زیر نهان است.

کاراکترهای «هیچ» همه هیچ‌اند و گویی بود و نبود

هر یک در فضای خانه خللی ایجاد نمی‌کند. خانواده (اجتماع) کلیت خود را بر هویت فرد فرد اعضا تحمیل کرده است و گویی همه هستند تا خانواده باشد و دوربین بتواند نماهایی از خانه را به بهانه حضور(!) اینها ثبت کند. شخصیت‌های «هیچ» هریک چون اجزای بی‌تاثیری در چارچوب کلی خانه در آمد و شدند و کمتر ردپایی حین و پس از عبور از خود برجای می‌گذارند. همه حول محور حیاط خانه (حیات جامعه!؟) سرگرمند و مشغول «زنده ماندن». بیک، عادل، لیلا، محترم، نیما، یکتا و مادر یک خانواده‌اند و در کنار یکدیگر گذران عمر می‌کنند. همه در فاصله‌ای میان تیپ و شخصیت چنان قرص تصویر شده‌اند که در حداقل زمان و پا‌به‌پای آشنایی نادر با آنها (در سکانس پشت وانت) آشنای مخاطب می‌شوند. این خانواده انگار بی‌شناسنامه و فارغ از هم (که همه با نام کوچک تا انتها خطاب می‌شوند و از نام خانوادگی به منزله وجه اشتراک و سمبل یگانگی اعضا خبری نیست) امید به فردی با بیماری‌ای نادر دارند. امیدی که در نگاه نخست «خانمانسوز» می‌نماید و در نگاه دوم «خانمان‌ساز»؛ اما ماهیت یگانه‌اش در هر ۲ حال، سرانجامی یکسان را رقم می‌زند. وضع ویژه نادر سیاه‌دره که در ابتدا «اشتهاناپذیری در مصرف» است و در ادامه «بی‌حدی در تولید» در هر ۲ حال ماهیت «بیماری» دارد و از همین منظر نه علاج درد خانواده که کاتالیزوری در مسیر انهدام و فروپاشی آن می‌شود. جامعه تصویر شده در فیلم کاهانی، سرانجامی محتوم دارد.

گریز از «هیچ‌»انگاری

«هیچ» پس از «بیست» دومین فیلم اکران شده از عبدالرضا کاهانی است و این نیز مخاطب را در نخستین مواجهه در فضایی دوگانه رها می‌کند. پایان «هیچ» چون «بیست» مرگی ناگهانی است، پایانی تراژیک که ذهن مملو از «امید به بهبود» مخاطب را به ناگاه در خلأ «واقعیت» رها می‌کند. اما «هیچ»، هیچ‌انگار نیست و این همه تلخی را کاملا ممزوج با شیرینی «زندگی» ارائه می‌دهد. مخاطب در طول فیلم، خانواده‌ هیچ را باور کرده‌است. نگران آینده لیلا و نیماست. تنوع‌طلبی بیک می‌آزاردش. با لکنت زبان «محترم» نفسش می‌گیرد، فرزند دوستی عادل را درک می‌کند و با مرگ (خودکشی!؟) «یکتا» شوکه می‌شود. فیلم تمام شده اما خانواده «هیچ» انگار باردیگر بهانه‌ای برای گردهم آمدن دارند. شاید این‌بار ضجه‌های مادر، همسایه‌ها را به خانه دعوت کند تا پیش از رسانه‌ها مخبر داغ تازه باشند. شاید تراژدی یکتا، بیک را باردیگر دلتنگ محترم کند. شاید مشت سفت شده نادر را اندکی به لرزه اندازد تا آبی از سر مهر بر سر خانواده بچکاند. شاید لیلا آنگاه که خبر مرگ یکتا را می‌شنود، خاطره لمیدن ظهرگاهی بر زانوی زن‌ برادر در ذهنش زنده شود و پای فرارش به لرزه افتد و شاید… به هر حال «زندگی» ادامه دارد. کاهانی نسخه هر آنچه بد می‌انگاشته را در فیلمش می‌پیچد اما به خود اجازه نسخه پیچیدن برای «زندگی» را نمی‌دهد و این رمز گریز از ‌هیچ‌انگاری در «هیچ» است. پایان تراژدی «هیچ» آغاز احیای «زندگی» است و این جادوی سینما و تصویر است.